Najświętsze Serce Jezusa w otoczeniu świętych Towarzystwa Jezusowego
W zakrystii Bazyliki Najświętszego Serca Pana Jezusa przy ul. Kopernika 26 w Krakowie znajduje się monumentalny, osiemnastowieczny obraz olejny na płótnie, przedstawiający Chrystusa ukazującego swoje Najświętsze Serce, adorowanego przez świętych Towarzystwa Jezusowego. Dzieło ma imponujące wymiary 350 × 198 cm i ujęte jest w bogato profilowaną, pozłacaną ramę snycerską wykonaną w 1874 roku.
Przez ponad półtora wieku obraz towarzyszył modlitwie kolejnych pokoleń jezuitów i wiernych. Jego dzieje splatają się z historią krakowskiej wspólnoty jezuickiej oraz rozwojem kultu Najświętszego Serca Pana Jezusa. Po zakończonej w lipcu 2026 roku kompleksowej konserwacji dzieło odzyskało dawny blask i ponownie ukazuje pełnię swoich walorów artystycznych. Pozostaje nie tylko cennym zabytkiem sztuki sakralnej, lecz także świadectwem duchowości Towarzystwa Jezusowego i wielowiekowej tradycji oddawania czci Sercu Chrystusa.
Dzieje obrazu
Autor obrazu pozostaje nieznany. Jego stylistyka pozwala zaliczyć dzieło do malarstwa późnobarokowego XVIII wieku. Obraz powstał prawdopodobnie dla jednego z kościołów jezuickich działających na dawnych ziemiach Rzeczypospolitej.
Losy malowidła odzwierciedlają burzliwą historię Towarzystwa Jezusowego. Po kasacie zakonu w 1773 roku wiele dzieł sztuki związanych z jezuitami zostało przeniesionych do innych świątyń lub miejsc przechowywania. Pierwszym znanym miejscem, w którym znalazł się opisywany obraz, był Połock – jeden z najważniejszych ośrodków jezuitów na terenach dawnej Rzeczypospolitej. To właśnie tam Towarzystwo Jezusowe mogło kontynuować swoją działalność mimo papieskiej kasaty, dzięki przychylności cesarzowej Katarzyny II.
W 1820 roku, po ostatecznym usunięciu jezuitów z Imperium Rosyjskiego, obraz przewieziono do Tarnopola, skąd po pewnym czasie trafił do Krakowa. Tutaj znalazł swoje miejsce w nowo powstałej kaplicy Najświętszego Serca Jezusowego przy ulicy Kopernika.
W pierwszej kaplicy Najświętszego Serca Jezusowego
Kaplica Najświętszego Serca Jezusowego została poświęcona 28 sierpnia 1870 roku przez prowincjała jezuitów, ks. Kaspra Szczepkowskiego SJ. Była to niewielka, neoklasycystyczna świątynia usytuowana na terenie dzisiejszego zespołu klasztornego przy ulicy Kopernika. Jej wnętrze miało skromne rozmiary, lecz odznaczało się harmonią architektoniczną.
Centralne miejsce zajmował osiemnastowieczny obraz Najświętszego Serca Jezusa, umieszczony w głównym ołtarzu. Po bokach znajdowały się ołtarze poświęcone Matce Bożej oraz św. Józefowi. Kaplica szybko stała się miejscem szczególnego kultu Serca Jezusowego. Gromadzili się tutaj mieszkańcy Krakowa oraz członkowie Apostolstwa Modlitwy, odnajdujący w duchowości Serca Chrystusa źródło nadziei, miłości i apostolskiego zapału.
Świadek niezwykłych wydarzeń
Obraz był świadkiem wielu wydarzeń związanych z życiem Kościoła i Towarzystwa Jezusowego. Jednym z najbardziej znaczących była Msza święta prymicyjna odprawiona 27 lipca 1881 roku przez młodego jezuitę, ojca Jana Beyzyma, późniejszego błogosławionego, misjonarza na Madagaskarze i apostoła trędowatych. Dzień wcześniej otrzymał on święcenia kapłańskie z rąk biskupa Albina Dunajewskiego.
Następnego dnia stanął przy ołtarzu przed obrazem Najświętszego Serca Jezusa, rozpoczynając swoją kapłańską drogę.
Po ponad czterdziestu latach istnienia kaplicy rozpoczęto budowę nowego skrzydła kolegium jezuickiego. Ostatnie nabożeństwo odprawiono w kaplicy 20 maja 1912 roku, a następnego dnia rozpoczęła się rozbiórka budynku. Obraz został wcześniej zabezpieczony i przeniesiony do nowo wznoszonego kościoła Najświętszego Serca Pana Jezusa.
Obraz, który przetrwał pokolenia
Przez kolejne dziesięciolecia obraz pozostawał w zakrystii bazyliki. Nie znajdował się w głównej przestrzeni świątyni, a więc nie był dostępny dla szerokiego grona pielgrzymów i zwiedzających. Pozostawał jednak obecny w codziennym życiu wspólnoty jezuitów. Każdego dnia mijali go kapłani udający się do ołtarza, powierzając Chrystusowi swoje posługi i modląc się za wstawiennictwem świętych przedstawionych na płótnie.
Z upływem lat na obrazie coraz wyraźniej widoczne były ślady czasu. Kurz, zanieczyszczenia, starzejący się werniks oraz ślady dawnych napraw stopniowo przesłaniały jego walory artystyczne. Kolorystyka stawała się ciemniejsza, a subtelne szczegóły malarskie coraz trudniej było dostrzec. Decyzja podjęta w 2025 roku o przeprowadzeniu kompleksowej konserwacji pozwoliła rozpocząć kolejny etap historii tego wyjątkowego dzieła.
Kompozycja i język obrazu
Obraz jest dziełem późnobarokowym, wykonanym techniką olejną na płótnie. Jego pionowy format oraz monumentalne rozmiary sprzyjają wyraźnemu, wertykalnemu układowi kompozycji. Wzrok widza prowadzony jest od zgromadzonych poniżej świętych ku Chrystusowi ukazanemu w chwale nieba.
Kompozycję można podzielić na dwie zasadnicze strefy: niebiańską i ziemską. Nie są one jednak od siebie odcięte. Łączą je miękko modelowane obłoki, dzięki którym dolna grupa świętych pozostaje w bezpośredniej relacji z ukazanym powyżej Chrystusem.
Centralną część górnej strefy rozświetla złocista przestrzeń obłoków. Na jej tle ukazany został Chrystus, a na Jego piersi widoczne jest gorejące Najświętsze Serce. Dolna część obrazu jest ciemniejsza i bardziej skupiona. Tworzą ją liczne postacie świętych jezuitów, których spojrzenia i gesty kierują uwagę ku Zbawicielowi.
Chrystus ukazujący swoje Najświętsze Serce
Centralnym punktem przedstawienia jest Chrystus siedzący na obłokach i zwrócony frontalnie ku widzowi. Jego sylwetka łączy majestat z łagodnością. Na dłoniach widoczne są ślady Męki, co przypomina o związku między Najświętszym Sercem a ofiarą krzyża.
Chrystus ubrany jest w czerwoną tunikę i ciemnozielony płaszcz. Zestawienie tych barw wyraźnie kontrastuje ze złocistą, rozświetloną przestrzenią nieba.
Obydwiema rękami Zbawiciel rozchyla szaty, odsłaniając swoje Najświętsze Serce. Ukazane jest ono jako gorejące i otoczone promieniami. Staje się ono nie tylko najważniejszym motywem ikonograficznym obrazu, lecz także jego duchowym centrum.
To ku Chrystusowi, a szczególnie ku Jego Sercu, zwracają się spojrzenia zgromadzonych poniżej świętych. Na twarzy Zbawiciela nie ma surowości – dominuje łagodność i dobroć, odpowiadające przesłaniu nabożeństwa do Najświętszego Serca Jezusa.
Świat aniołów
Postaci Chrystusa towarzyszą aniołowie i putta. Przy Jego kolanie znajduje się mały anioł, który podtrzymuje fałdy płaszcza i jednocześnie kieruje gest ku zgromadzonym poniżej świętym. Po lewej stronie widoczny jest kolejny putto, a wyżej ukazane zostały uskrzydlone postacie anielskie.
Jeden z aniołów trzyma otwartą księgę, którą można odczytywać jako znak słowa Bożego i Objawienia. Cała górna część obrazu utrzymana jest w jasnej, złocistej tonacji. Światło i miękko modelowane obłoki tworzą atmosferę nadprzyrodzonej rzeczywistości i podkreślają centralną rolę Chrystusa.
Święci Towarzystwa Jezusowego
Dolna część obrazu przedstawia jedenaście postaci świętych Towarzystwa Jezusowego. Nie tworzą one przypadkowego zgromadzenia. Reprezentują różne drogi jezuickiego powołania: założyciela zakonu, kapłana, misjonarza, wychowawcę, mistyka, męczennika i pokornego brata zakonnego. Wspólnym punktem wszystkich pozostaje Chrystus.
Święty Ignacy Loyola
Wśród pierwszoplanowych postaci znajduje się św. Ignacy Loyola, założyciel Towarzystwa Jezusowego. Ukazany został w białym ornacie haftowanym złotem, z szeroko rozłożonymi rękami. Jego twarz zwrócona jest ku górze, a cała postawa wyraża skupienie i kontemplację.
Jego obecność przypomina o duchowości ignacjańskiej, której centrum stanowi poszukiwanie i odnajdywanie Boga oraz całkowite oddanie się Chrystusowi.
Święty Franciszek Borgiasz
Tuż za św. Ignacym znajduje się św. Franciszek Borgiasz. Jego charakterystycznym atrybutem jest czaszka, na której spoczywa książęca korona. Franciszek należał do najwyższej arystokracji Hiszpanii, był księciem Gandii i wicekrólem Katalonii. Korona złożona na czaszce przypomina o przemijalności ziemskich zaszczytów.
Dla Chrystusa porzucił bogactwo, władzę i dworską karierę, wybierając życie zakonne.
Święty Klaudiusz La Colombière
Obok ukazany został św. Klaudiusz La Colombière, którego obecność ma szczególne znaczenie dla ikonografii Najświętszego Serca Jezusa. Był jednym z ważnych propagatorów tego nabożeństwa i duchowym kierownikiem św. Małgorzaty Marii Alacoque.
Trzyma krucyfiks, a jego gest kieruje uwagę ku Sercu Chrystusa. W ten sposób jego postać zostaje bezpośrednio związana z kultem, któremu poświęcone jest całe przedstawienie.
Święty Piotr Faber
W centrum grupy klęczy św. Piotr Faber, jeden z pierwszych towarzyszy św. Ignacego i pierwszy kapłan spośród jego towarzyszy. Artysta ukazał go z krucyfiksem i złożonymi rękami. Jego skupiona postawa podkreśla charakter kontemplacyjny i modlitewny tej postaci.
Święty Alojzy Gonzaga
Na pierwszym planie po prawej stronie klęczy młody jezuita – św. Alojzy Gonzaga. Ubrany jest w czarną sutannę i białą komżę, a dłonie ma złożone do modlitwy.
Przed nim znajdują się korona, krucyfiks oraz biała lilia. Korona przypomina o wyrzeczeniu się ziemskich zaszczytów, krzyż o całkowitym zawierzeniu Chrystusowi, a lilia o czystości życia. Postać Alojzego ukazuje świętość osiąganą poprzez wierność Ewangelii i całkowite oddanie Bogu.
Święty Franciszek Ksawery
Tuż za św. Alojzym znajduje się św. Franciszek Ksawery, jedna z najwybitniejszych postaci w historii katolickich misji. Jego twarz zwrócona jest ku Chrystusowi, a w ręku trzyma krucyfiks.
Jego obecność przypomina, że miłość do Chrystusa prowadzi ku apostolstwu i służbie drugiemu człowiekowi. Święty Franciszek Ksawery staje się w ten sposób symbolem misyjnego wymiaru duchowości Towarzystwa Jezusowego.
Święty Stanisław Kostka
Obok Franciszka Ksawerego widzimy św. Stanisława Kostkę, jednego z najbardziej czczonych polskich jezuitów. Artysta ukazał go jako młodzieńca o pogodnym obliczu, zwróconego ku Chrystusowi. W dłoni trzyma białą lilię – znak czystości i oddania Bogu.
Jego obecność ma szczególne znaczenie dla polskiego odbiorcy. Przypomina, że droga do świętości może rozpocząć się już w młodości i że pełne zawierzenie Chrystusowi nie jest związane ani z wiekiem, ani z pozycją społeczną.
Święci męczennicy
Wśród przedstawionych jezuitów znajdują się również męczennicy: św. Andrzej Bobola, św. Stefan Pongracz oraz św. Melchior Grodziecki. Ukazani zostali jako świadkowie wiary, którzy pozostali wierni Chrystusowi aż do przelania krwi.
Św. Andrzej Bobola, patron Polski, przypomina o niezłomności wiary. Obecność św. Stefana Pongracza i św. Melchiora Grodzieckiego – męczenników koszyckich – dopełnia grupę świadków, dla których wierność Chrystusowi okazała się ważniejsza niż własne życie.
Wspólnie ukazany motyw krzyża przypomina, że droga ucznia Chrystusa może prowadzić przez cierpienie, ale ostatecznie zmierza ku zwycięstwu życia wiecznego.
Święty Alfons Rodriguez
Najbardziej dyskretną, a zarazem wymowną postacią jest św. Alfons Rodriguez, brat zakonny. Przez większą część życia pełnił prostą posługę furtiana w kolegium jezuickim na Majorce.
Artysta ukazał go jako starszego człowieka o siwych włosach, ze złożonymi do modlitwy rękami. Jego obecność przypomina, że świętość rodzi się również z wiernego i wytrwałego wypełniania codziennych obowiązków.
Obok wielkich misjonarzy, męczenników i założyciela zakonu swoje miejsce znajduje więc także zakonny brat, który osiągnął świętość poprzez cichą służbę.
Chrystus w centrum – teologiczne przesłanie obrazu
Choć obraz przedstawia grupę świętych jezuitów, jego głównym bohaterem pozostaje Chrystus. Nie święci stanowią centrum kompozycji, lecz Najświętsze Serce Jezusa – widzialny znak Jego miłości do człowieka.
Artysta prowadzi wzrok odbiorcy od zgromadzonych poniżej świętych ku Chrystusowi. Ich spojrzenia, gesty i atrybuty kierują uwagę ku Niemu. W ten sposób obraz staje się swoistą katechezą o świętości, której źródłem jest zjednoczenie z Chrystusem.
Dobór przedstawionych postaci ukazuje różnorodność dróg realizowanych w Towarzystwie Jezusowym: od założyciela zakonu i jego pierwszych towarzyszy, przez misjonarzy i apostołów, aż po męczenników i pokornego brata zakonnego. Wszystkich łączy jedno – skierowanie ku Chrystusowi i gotowość służenia Kościołowi.
W tym sensie dzieło można odczytać jako malarską syntezę duchowości ignacjańskiej. Przypomina ono, że każda droga powołania prowadzi do świętości, jeśli zakorzeniona jest w miłości Chrystusa, której znakiem jest Jego Najświętsze Serce.
Przywrócone piękno
25 października 2025 roku Krajowy Dyrektor Apostolstwa Modlitwy ks. Robert Więcek SJ oraz ówczesny i obecny prefekt Bazyliki Najświętszego Serca Pana Jezusa w Krakowie ks. Jarosław Naliwajko SJ zwrócili się do wiernych z prośbą o pomoc w zebraniu środków na konserwację obrazu. Dzieło przedstawiające oddawanie czci Najświętszemu Sercu Pana Jezusa przez św. Ignacego Loyolę i innych jezuitów wymagało pilnych prac konserwatorskich.
Prace te stanowiły kolejny etap troski o artystyczne dziedzictwo bazyliki – po uzupełnieniu brakujących witraży w prezbiterium oraz zakończeniu czteroletniej konserwacji polichromii zakrystii autorstwa Jana Bukowskiego.
Dzięki hojności i życzliwości wielu osób udało się przeprowadzić to ważne dzieło. 23 lipca 2026 roku obraz powrócił do Bazyliki Najświętszego Serca Pana Jezusa w Krakowie po gruntownej konserwacji przeprowadzonej przez firmę DKK – Konserwacja Zabytków z Wieliczki. Został tymczasowo umieszczony przy ołtarzu św. Józefa, aby wierni mogli z bliska podziwiać jego odnowione walory artystyczne i efekty wykonanych prac.
Szczególne słowa wdzięczności należą się Pani Konserwator Annie Koszarskiej, której wiedza, doświadczenie, staranność i wrażliwość na wartość zabytku pozwoliły wydobyć na nowo piękno obrazu. Dzięki przeprowadzonym pracom dzieło odzyskało głębię kolorów, czytelność szczegółów i dawną siłę artystycznego wyrazu.
Wdzięczność kierujemy również do wszystkich Fundatorów i Dobroczyńców, których ofiarność umożliwiła przeprowadzenie konserwacji. Ich hojność stała się konkretnym wyrazem troski o dziedzictwo bazyliki i o zachowanie dzieł, które przez pokolenia służyły modlitwie i przekazywaniu wiary.
W Bazylice Najświętszego Serca Pana Jezusa w Krakowie w każdą środę sprawowana jest Eucharystia w intencji naszych Dobroczyńców. Jest to szczególna forma wdzięczności za okazane serce, zaufanie i wsparcie.
Niech Pan Jezus, którego Serce zostało przebite z miłości do człowieka, hojnie wynagradza wszystkim Dobroczyńcom, obdarza ich potrzebnymi łaskami, umacnia w wierze i błogosławi każdego dnia.
Odnowiony obraz Najświętszego Serca Jezusowego pozostaje nie tylko cennym zabytkiem sztuki sakralnej, ale przede wszystkim świadectwem wiary i modlitwy. Niech przez długie lata przypomina wszystkim nawiedzającym naszą bazylikę o niewyczerpanej miłości Chrystusa, której znakiem jest Jego Najświętsze Serce.
Troska o zabytki sakralne jest bowiem również troską o żywe dziedzictwo wiary.
Opracowanie autorskie z okazji zakończenia konserwacji obrazu w 2026 roku.


